وبسایت The Guardian گزارش داده است که مجمع عمومی سازمان ملل روز جمعه درباره تصویب نقشهای جدید از جهان رایگیری میکند. هدف از این اقدام، نمایش ابعاد واقعی قاره آفریقا و رهایی از تحریفهای قدیمی است. این طرح را کشور توگو ارائه کرده تا نقشههای سنتی کمکم جای خود را به نسخههایی با دقت علمی بیشتر بدهند. رابرت دوسی، وزیر امور خارجه توگو، با اشاره به حمایت اعضای اتحادیه آفریقا از این قطعنامه میگوید:
این یک بحث سیاسی نیست، بلکه موضوعی علمی است و همه باید واقعیتهای علمی را بپذیرند.
نقشهنگاری مرکاتور و سال ۱۵۶۹
اکثر نقشههای جهان امروزه از مدل مرکاتور استفاده میکنند؛ سیستمی که سال ۱۵۶۹ توسط نقشهکشی بلژیکی به نام Gerardus Mercator طراحی شد. در آن زمان، هدف اصلی این بود که دریانوران بتوانند راحتتر در دریاها مسیریابی کنند.
اما این شیوه تصویرسازی باعث میشود مناطق نزدیک به استوا کوچکتر و نواحی شمالی و جنوبی بسیار بزرگتر از اندازه واقعیشان به نظر برسند. تفاوت فاحش در نمایش آفریقا و گرینلند کاملاً مشهود است. در نقشه مرکاتور این دو منطقه هماندازه دیده میشوند، در حالی که در واقعیت، آفریقا ۱۴ برابر بزرگتر از این قلمرو دانمارکی است.
جنبشی به نام #CorrectTheMap با جمعآوری ۱۱ هزار امضا در سایت Change.org سعی کرد این نابرابری بصری را به چالش بکشد. در متن این عریضه آمده است: «میتوان ایالات متحده، چین، هند، ژاپن، مکزیک و بخش بزرگی از اروپا را در آفریقا جای داد و باز هم فضای خالی باقی بماند.» اتحادیه آفریقا در اوت ۲۰۲۵ از این جنبش حمایت کرد و توگو را برای پیشبرد این هدف انتخاب کرد.
استعمار نقشهنگاری و آرنو پیترز
بسیاری از جغرافیدانان و تاریخدانان مدل مرکاتور را بازتابی از کلیشههای غربی میدانند. برخی فعالان اجتماعی حتی این وضعیت را «استعمار نقشهنگاری» (cartographic colonialism) نامیدهاند؛ ابزاری که برتری بصری نیمکره شمالی بر جنوب جهانی را تثبیت میکند.
آرنو پیترز، تاریخنگار آلمانی، یکی از منتقدان جدی این سیستم بود و در سال ۱۹۷۳ نقشه جهان پیترز را بر اساس تصویر Gall-Peters معرفی کرد تا جایگزینی برای مدل مرکاتور باشد. به باور منتقدان، کوچک نشان دادن کشورهای جنوب جهانی در نقشهها، تأثیری نامحسوس اما عمیق بر معادلات قدرت بینالمللی و دیدگاههای جهانی گذاشته است.
این تحریفات بصری شبیه به خلأهای آموزشی در تاریخ است که باعث میشود روایتهای ناقصی از جهان دریافت کنیم. مثلاً تلاش برای پر کردن خلأهای آموزشی در تاریخ ولز در نمایش مایکل شین، شباهت زیادی به تلاش برای اصلاح روایتهای جغرافیایی آفریقا دارد: تاریخ ولز در نمایش مایکل شین؛ تلاش برای پر کردن خلأ آموزشی.
نقشه Equal Earth و دیدگاه جی جی انوک
دولت توگو برای جایگزینی مدلهای قدیمی، ترویج نقشه Equal Earth محصول سال ۲۰۱۸ را در دستور کار قرار داده است. این نقشه که توسط تیمی بینالمللی طراحی شده، مساحتها را با دقت بسیار بیشتری نمایش میدهد.
جی جی انوک، تحلیلگر ارشد شرکت JS Held در لندن، معتقد است نقشه مرکاتور ابعاد واقعی آفریقا را بصری کوچکتر نشان داده است. او این حرکت را بخشی از تلاش آفریقاییها برای کسب نفوذ بیشتر در نهادهای جهانی و کنترل بر نحوه نمایش هویت جغرافیاییشان میبیند.
انوک تأکید میکند که پذیرش نقشههای مساویمساحت، مبنای دقیقتری برای آموزش فراهم میکند. این تغییر پیامی روشن میفرستد: اهمیت جمعیتی و ژئوپلیتیک آفریقا نباید از دریچه سنتهای تحریف شده قدیمی دیده شود.
نشست لومه و تجربه ۱۲۳ کشور موافق
مقامات توگو برای پیشبینی نتیجه رایگیری، به موفقیت قطعنامه غنا در ماه مارس نگاه میکنند. در آن زمان، بردهداری به عنوان جرم عظیم علیه بشریت توصیف شد و ۱۲۳ کشور موافق، ۳ کشور مخالف و ۵۲ کشور رای ممتنع دادند.
این پیشینه سیاسی، حامیان اصلاحات نقشهنگاری را امیدوار کرده است. دولت توگو قصد دارد در سهماهه اول سال آینده، رویدادی را در Lomé برگزار کند. در این نشست، Unesco، اتحادیه آفریقا و شرکتهای تکنولوژی مثل Google Maps حضور خواهند داشت تا نقشه راه اجرایی این قطعنامه را ترسیم کنند.
رابرت دوسی در پاسخ به این سوال که «چرا حالا؟» میگوید: «چرا نه؟ وقتی به نقشه جهان نگاه میکنیم، میبینیم زمان آن رسیده است که روایتها را تغییر دهیم.» او افزود: «وقت آن است که ما در آفریقا مسئولیت تغییر آنچه در توانمان است را بر عهده بگیریم.»
این موضوع صرفاً یک تغییر فنی در رسم خطوط جغرافیایی نیست، بلکه تلاشی برای استعمارزدایی از ذهنیت جهانی است. نمایش کوچکتر یک قاره در نقشههای آموزشی، بهطور ناخودآگاه بر ادراک ما از اهمیت سیاسی، اقتصادی و انسانی آن منطقه اثر میگذارد. اصلاح این خطا، گامی در جهت برقراری عدالت بصری و علمی در سیستم آموزشی و تکنولوژیهای دیجیتال است.
سؤالات متداول
چرا نقشه مرکاتور باعث تحریف اندازه آفریقا میشود؟
نقشه مرکاتور برای نیازهای دریانوران طراحی شده بود و به همین دلیل مناطق نزدیک به استوا کوچکتر و نواحی قطبی بزرگتر به نظر میرسند؛ اتفاقاً همین موضوع باعث میشود آفریقا بسیار کوچکتر از واقعیت نمایش داده شود.
تفاوت اندازه واقعی آفریقا و گرینلند چقدر است؟
با اینکه در نقشههای سنتی این دو منطقه مشابه به نظر میرسند، اما قاره آفریقا در واقعیت ۱۴ برابر بزرگتر از گرینلند است.
اگر قطعنامه سازمان ملل تصویب شود، چه اتفاقی میافتد؟
هرچند قطعنامهها الزام اجرایی ندارند، اما تصویب آن فشار علمی و سیاسی ایجاد میکند تا متون آموزشی مدارس و سرویسهایی مثل گوگل مپس از نقشههای دقیقتری مانند Equal Earth استفاده کنند.
